Het Dreiländereck-Schuttersfeest

Het Dreiländereck-schuttersfeest is een internationaal schutterstreffen dat uiting geeft aan de wil om over de grenzen heen schutters en hun eigen tradities te leren kennen. In een Europa, waar de grenzen steeds van minder belang worden, werken de schutters al ettelijke decennia samen. In de Euregio kreeg deze samenwerking vaste voet aan de grond.

De Middeleeuwse landjuwelen

De schutterijen zouden ongeveer in de 14e eeuw in de steden ontstaan zijn. Hierbij kregen zij bepaalde taken toebedeeld, die variëren van stadsverdediging, religieus van aard waren bij de jaarlijkse processie en een sociale poot hadden: aan de leden werd tevens ontspanning geboden, waarbij financiële steun van stadswege tegemoet mocht worden gezien. Bovendien kende men bij de stedelijke schutterijen zogenaamde Landjuwelen, de Middeleeuwse schuttersfeesten. Steden ver uit de omtrek zonden hun schuttersgilde naar het Landjuweel, de schutters ontvingen hiervoor vaak nieuwe kleding, om voor een goede vertegenwoordiging van de stad in den vreemde te zorgen. Een optocht trok door de stad en er waren schietwedstrijden. Daarnaast waren er toneelopvoeringen. Na de Middel-eeuwen raakt het Landjuweel in onbruik, deze feesten werden niet meer gehouden. Pas in de 19e eeuw kwam het schuttersfeest weer op.

Internationale samenwerking

De schutterijen van de beide Limburgen bezoeken al lange tijd eikaars schuttersfeesten. Het schuttersfeest in 1857 in Sittard is het thans oudst bekende grensoverschrijdende schuttersfeest sinds de heropleving van het schutterswezen in de 19e eeuw. Het in deze contreien meest bekende schuttersfeest, dat de grenzen tussen de beide Limburgen slecht, is het Oud-Limburgs Schuttersfeest (OLS), dat zeker sinds 1874 georganiseerd wordt en sinds 1906 de naam OLS draagt. Ook elders is inter­nationale samenwerking tussen schutters waar te nemen. In 1955 kwam er een stichting en werd een Landjuweel-schuttersfeest georganiseerd en werden contacten gelegd tussen de Noord-Brabantse gilden met de Hoge Gilderaad van Belgisch Brabant, de Gelderse Federatie en de Bund der Deutschen Historischen Schützen. Over en weer waren er diverse schuttersfeesten en uitwisselingen.

Het Dreiländereck opgericht

In Eilendorf bij Aken werden in 1962 afspraken gemaakt over een internationaal samen- werkingsverband de "Internationale Schützengemeinschaft im Dreiländereck" onder het motto "Komm Bruder, reich mir deine Bruderhand". Jaarlijks zou er bij toerbeurt in de drie landen een schuttersfeest gehouden worden. De toenmalige Duitse Bondskanselier Adenauer stuurde enthousiast door dit initiatief een telegram, waarin hij zijn vreugde uitte over het feit dat niet alleen de politici, maar ook de schutters hun bijdrage leverden aan samenwerking over de grenzen heen. In het daaropvolgend jaar kwam in Belgisch en Nederlands Limburg de Stichting Steun aan het Schutters- en Gildewezen in de beide Limburgen tot stand.

De eerste feesten

Het eerste schuttersfeest met deze internationale opzet van het drielandengebied vond in 1963 plaats in Helden, met de viering van het 400-jarig bestaan van het St. Lambertusgilde aldaar. Naast schutterijen uit de beide Limburgen en het Duits-Akense gebied namen ook Noord-Brabantse gilden deel. Bij het Koning der Koningen-schieten won Sjang Trines uit Tegelen, die hierbij zelfs een door Adenauer ter beschikking gestelde beker in ontvangst mocht nemen. Hij werd gehuldigd als Europees schutterskoning. In 1964 was Eilendorf organisator, maar ruimde geen plaats in tijdens de wedstrijden voor vendelen, exercitie of tamboerkorpsen, omdat dit in Duitsland niet gebruikelijk was. De Bülingse koning won het koningschieten, waarop deze plaats bij Malmedy het volgende feest claimde, terwijl dit bij toerbeurt aan Dorne was toegewezen.

De huidige Euregio

Het schuttersfeest behoorde tegemoet te komen aan de wensen van alle deelnemers, hiervoor was de kennismaking met elkaars zeden en gebruiken niet meer dan wenselijk. Echter door de problemen in het begin ging de kring van deelnemers zich beperken in Duitsland tot het gebied rond Aken en het noorden van de Eiffel, in België de landstreken rond het Duitstalige Eupen-Malmedy tot aan de Nederlandse grens en in Nederland enkel Zuid-Limburg. Daarmee beslaat het gebied voor een groot gedeelte de huidige Euregio. De taal vormt in deze contreien geen barrière: het lokale dialect werkt grensoverschrijdend. Waar politici al jarenlang bezig zijn om de Euregionale samenwerking te bevorderen kent de culturele samenwerking op grond van de oude schutterstraditie al decennialang een goede basis.

Vergelijking tussen schutterijen
Ondanks dezelfde oorsprong hebben de schutterijen in elke streek afzonderlijk hun eigen ontwikkeling doorgemaakt. In Nederland zijn behalve in Limburg ook schutters-gilden in Brabant, Gelderland en Zeeland. Internationaal gezien komen we buiten Nederland, België en Duitsland schutterijen tegen van Noord-Frankrijk, Oostenrijk, Noord-ltalië tot in Polen. Op vele plaatsen, verspreid over met name Noord-West Europa, zijn schutterijen actief. Een vergelijking tussen de diverse streken uit het Dreiländereck leert ons dat de schutterijen heden ten dage bij lange na niet dezelfde verschijningsvorm hebben.

De 'Schützengesellschaften' in België

De zogenaamde 'Ostkantons', de Duitstalige streek rond Eupen, kent haar eigen 'Schützengesellschaften. Deze gaan vaak gekleed in zwart kostuum met een hoge hoed op. Een sjerp en diverse medailles completeren het beeld. Deze schutterijen zijn niet voorzien van muziekkorpsen, dikwijls blijft dit beperkt tot een enkele tamboer per vereniging.

Duitse 'Schützenvereine'

De Duitse schutterijen uit de streek rond Aken dragen doorgaans het jagergroen. Duitsland kent enorm veel schutterijen, wel ettelijke duizenden. Met dergelijke hoeveelheden zijn er uiteraard onderlinge verschillen maar in hoofdlijn draagt de Duitse schutter een groen jasje met daaronder een wit overhemd met stropdas en een jagerhoedje. Alleen de commandant draagt een sabel. De verenigingen zijn vaak niet zo omvangrijk en zijn zeer actief met schietwedstrijden.

Schutterijen in Zuid-Limburg

In Limburg en met name het Zuiden komen schutterijen in militair uniform voor. De schutterijen, die wel 50 geüniformeerden tellen, zijn geheel militair opgebouwd met geweerdragers en officieren, maar ook met een drumband. De bielemannen zijn een lokale traditie, marketentsters zijn afgeleid van het leger. Hieraan zijn tevens de oude modeluniformen ontleend, die vaak tot in detail worden nagemaakt. Er wordt geschoten met de zware buks.

Schuttersfeesten in de beide Limburgen

De schutterijen in Belgisch en Nederlands Limburg zijn uitgegroeid tot een nauw verwante schuttersgemeenschap. De schuttersfeesten die er plaatsvinden zijn: het eerdergenoemde Oud-Limburgs Schuttersfeest (OLS) voor alle Limburgse schutterijen, die bij een schuttersbond en bij de OLS-Federatie zijn aangesloten. De organisator wordt bepaald aan de hand van de winnaar van de schietwedstrijden met zestallen. De drie bonden in Nederlands Zuid-Limburg begonnen in 1949 een eigen schuttersfeest omdat het OLS te weinig in deze regio terechtkwam. Het Zuid-Limburgs Federatiefeest (ZLF) wordt daarom niet door de schietwinst, maar door het lot bepaald: Heerlen organiseerde dit feest in 1952. De laatste jaren is ook het zogenaamde Limburgs Dames Schuttersfeest (LDS) fors uitgegroeid, dat alleen schietwedstrijden voor dames kent. Ook hier bepaalt het winnen van het drietallenschieten de organisator van het volgend jaar. Het leeft met name in Noord- en Belgisch Limburg, waar de vrouw eerder een plaats binnen de schutterij en onderde schietboom verkreeg. 

Europees schuttersfeest
De Europese gedachte bleef echter een tijdlang het streven, dat gerealiseerd werd met
het Europese schuttersfeest in 1975 te Aken. Sedert die tijd wordt doorgaans elke twee jaar een schuttersfeest voor alle Europese schutterijen georganiseerd, met deelname uit Nederland, België, Duitsland, Frankrijk, Oostenrijk en vaak zelfs ook uit Italië, Polen, Zweden en Groot-Britannië. Aan dit feest is een koningschieten verbonden, dat een Europees schutterskoning oplevert. De enige Nederlander die dit behaalde was Willem den Held uit Gulpen. De Europese gedachte wordt gevoed door de organisatie van dit treffen in 1998 van de Poolse schutterij uit Krakow.

De opzet van het feest
De opzet van het Dreiländereck-schuttersfeest in Heerlen was in grote lijnen vergelijkbaar met het feest in 1991. Met het Bekkerveld als plaats van handeling werd gekozen voor een pluk groen te midden van de stad. Er werd een Heilige Mis gehouden en werd geschoten voor de Hans Wilms wisselbeker, eertijds geschonken door de "Bundesschützenmeister" uit Aken. Het presidium van het Dreiländereck alsmede alle voorzitters van de deelnemende schutterijen schieten op deze koningsvogel. Zondagmiddag vond de ontvangst van genodigden plaats en werd het feest plechtige geopend door vertegenwoordigers van gemeente en kerk, waarbij de volksliederen gespeeld werden en de bijbehorende vlaggen gehesen. Hierna volgde de optocht en aansluitend de wedstrijden op het feestterrein. Hieronder vielen de beoordelingen van de koning en koningsparen, de keizers, generaals, marketentsters en bielemannen. Bovendien waren er exercitie- en drumbandwedstrijden. Hoogtepunt van de schietwedstrijden was het Dreiländereck koningsvogelschieten door alle aanwezige koningen. Dit koning-der-koningen schieten is een gebruik, dat met name veel in Duitsland plaatsvindt. Het feest werd besloten met een feestavond en een prijsuitreiking met huldiging van de internationale koning.